FASCIST WOUTER LUTKIE WAS DRIE JAAR KAPELAAN IN GEMONDE

29 januari 2026, 10:33

‘Rustig plaatske waar men O.L. Heer niet verliest’

Wouter Lutkie (1887-1968) was een eigenzinnige katholieke priester, publicist en bovenal fascist die zeven keer koffie dronk met de Italiaanse dictator Mussolini. Na zijn priesterwijding in 1919 werd hij benoemd tot kapelaan in Gemonde waar al snel duidelijk werd dat hij geen ‘gewone’ kapelaan was.

Marc Cleutjens

Elk jaar in januari is het Openbaarheidsdag en komen archieven voor het eerst beschikbaar voor bestudering. In het Brabants Historisch Informatie Centrum zijn onlangs nieuwe documenten geopenbaard over het leven en werk van Wouter Lutkie, die te boek staat als een vroege voorvechter van het fascisme.

Lutkie werd op 23 februari 1887 te 's-Hertogenbosch geboren. De ‘sociaal bewogen katholiek’ kwam graag ‘onder de menschen’ en koos op latere leeftijd voor het priesterschap. Na zijn opleiding aan het Groot-Seminarie in Haaren werd hij op 14 juni 1919 door bisschop Arnold Diepen in de Sint-Jan tot priester gewijd.

'Graag onder de menschen'

Op 15 augustus 1919 volgde Lutkie’s benoeming tot kapelaan in Gemonde, dat toen onder Boxtel viel. Op 20 september 1919 werd hij in het bevolkingsregister ingeschreven als bewoner van de pastorie in het kerkdorp. Cornelis van Dooremalen was er pastoor en nam in 1924 het initiatief voor de bouw van de huidige Sint-Lambertuskerk.

In een brief aan een bevriend kunstenaar omschreef Lutkie zijn standplaats Gemonde als ‘een mooi, stil rustig plaatske, waar men O.L. Heer niet zo licht verliest als in het geroezemoes van de drukke moderne wereld’.

Kapelaan overspoeld met post

Lutkie viel op in Gemonde. De pastorie werd overspoeld met bezoekers en er waren dagen waarop de kapelaan meer post kreeg dan alle andere dorpelingen tezamen. Lutkie droeg zijn netwerk op vooral geen briefkaarten te schrijven: ‘Dat is zo onvrij op ’n kleine plaats en als men niet alleen in huis is om de post in ontvangst te nemen’.

Lutkie hielp Henriëtte aan onderdak

Lutkie bemoeide zich in Gemonde met de zielzorg. Hij was nauw betrokken bij het lot van Henriëtte van Dartel, ‘een meisje van eenvoudige komaf’. Ze raakte ongehuwd zwanger na een bezoek aan de Tilburgse kermis. Lutkie vond een tehuis waar Henriëtte verbleef tot de geboorte van haar kind. Hij vond ook een instelling voor ongehuwde moeders waar ze woonde tot de storm was gaan liggen.

Drie maanden na zijn komst naar Gemonde vroeg Lutkie zijn bisschop om bijzonder verlof. Hij wilde naar Wenen reizen om een transport van honderden Oostenrijkse kinderen te begeleiden. De kinderen waren naar Noord-Brabant gekomen om aan te sterken van de hongersnood, die de onttroonde dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije na de Eerste Wereldoorlog had getroffen.

De inwoners van Gemonde kregen hiervan weinig mee. Wel vertelde Lutkie de Gemondse gelovigen over zijn belevenissen. ,,Gij wilt dat ik U wat vertellen zal van mijn reis naar Weenen. Dat wil ik doen, graag doen, voor zover dat op deze plaats mogelijk en passend is. Wat een leerzame en heilzame reis”, verzuchtte Lutkie vanaf de kansel.

De reizen naar Oostenrijk waren een keerpunt in het leven van de Gemondse kapelaan. In het begin van de jaren twintig verwijderde Lutkie zich meer en meer van zijn kapelaanstaken. Hij was vooral actief als publicist en kwam nauwelijks toe aan zijn ‘normale’ werkzaamheden.

Bisschop verbood tijdschrift

Tegenwerking van bisschop Diepen, die Lutkie verbood een tijdschrift te lanceren waarin hij zijn steeds radicalere katholieke gedachtengoed wilde ventileren, deed hem besluiten om aan te sturen op een vertrek.

In maart 1922 vroeg hij de bisschop om hem van alle parochietaken in Gemonde te ontheffen. Diepen gaf Lutkie toestemming om zich in Nuland te vestigen. Daar betrok hij Soli Deo, een huisje waar hij tot zijn dood in 1968 zou wonen en werken.

Over zijn Gemondse jaren schreef Lutkie later: ,,Te Gemonde hoopte ik dus, behalve een bescheiden zielzorgerstaak, veel gelegenheid tot rustig studeeren te vinden. Dit viel anders uit. Te Gemonde werd ik ziek van gedwongen niets-doen. (…) De dokter achtte verandering van omgeving mijn eenige geneesmiddel.”

Na zijn vertrek ging Lutkie vooral zijn eigen gang, maar een eenling was hij allerminst. Hij schreef vele boeken en was actief als journalist, met name in zijn eigen tijdschrift Aristo-. Hij was een aanhanger van het Italiaanse fascisme en trok op met andere fascisten van het eerste uur, zoals Arnold Meijer, de Oisterwijkse grondlegger van Zwart Front.

Op audiëntie bij dictator Mussolini

Lutkie ging na 1927 regelmatig op audiëntie bij Benito Mussolini. Over de Italiaanse dictator schreef hij: ,,Dit is de onverbiddelijke willer; de onweerstaanbare dwinger; de alle leed tartende lijder, onverzettelijke martelaar.”

Na de oorlog werd Lutkie ondanks een onderzoek niet aangeklaagd voor collaboratie en kon hij zijn naoorlogse jaren als ambteloos priester slijten. Hij had altijd afstand genomen van het nationaalsocialisme en moest niets hebben van de NSB.

Hij moest niets hebben van de NSB

Wouter Lutkie overleed op 23 januari 1968. In een lijkrede werden tot ontzetting van zijn familie zijn politieke activiteiten en zijn banden met Mussolini bejubeld. Een voormalig fascistenleider bracht zelfs de Romeinse fascistengroet. Het Algemeen Dagblad schreef: ‘Een groepje buitentijdse mensen heeft de laatste Nederlandse fascist ten grave gedragen.’

* * *

Meer lezen over Wouter Lutkie? Willem Huberts publiceerde in 2022 de prachtige levensbeschrijving ‘Soli Deo. Wouter Lutkie (1887-1968) - Biografie van een priester-fascist'.