KAMPINA LAATSTE RUSTPLAATS PIETER VAN TIENHOVEN

Steengraf herinnert aan groot natuurbeschermer

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Portret van Pieter Gerbrand van Tienhoven, afkomstig uit het gedenkboek van Natuurmonumenten dat in 1953 verscheen.

DOOR MARC CLEUTJENS

In aanloop naar Open Monumentendag op 12 september belicht Brabants Centrum enkele opvallende en minder opvallende kleine monumenten. Vandaag deel 7: het grafmonument van Pieter Gerbrand van Tienhoven in natuurgebied Kampina. Van Tienhoven woonde nooit in Boxtel, maar vond dit het mooiste plekje in Nederland en wilde er na zijn dood per se begraven worden. Dat gebeurde kort na zijn dood in 1953, onder speciaal uitgezochte zwerfkeien uit Ootmarsum en Havelte...

Weinigen weten dat de naam van ‘Nederlands groote natuurbeschermer’, zoals zijn grafschrift in Kampina luidt, nog steeds voortleeft in kringen van natuurbehoud. Er is zelfs een stichting naar de in 1875 geboren Amsterdammer genoemd, die tweejaarlijks de Van Tienhoven Award uitreikt aan mensen die zich waar ook ter wereld op bijzondere wijze verdienstelijk hebben gemaakt voor de bescherming van de natuur.

Dit jaar ging de onderscheiding naar Chris Aïkpé Mensah Honoré, een geograaf uit het Afrikaanse Benin die zich al vele jaren inzet voor de scholing van zowel leerkrachten als leerlingen. Hij leert ze hoe ze met beperkte middelen planten kunnen kweken en voor herbebossing kunnen zorgen in een gebied waar de woestijn oprukt.

Het is de Van Tienhoven Stichting tot Internationale Natuurbescherming die de award uitreikt en projecten beoordeelt en ondersteunt. De stichting wordt geleid door een bestuur met daarin vertegenwoordigers van invloedrijke natuurclubs, zoals de Vogelbescherming, dierentuin Artis, de Leidse universiteit en het eveneens in Leiden gevestigde museum Naturalis. Het zou Van Tienhoven beslist deugd doen dat zijn naam en vooral zijn missie voortleeft. Want een missie was het, die hij voor ogen had. Meer nog dan advocaat was hij een liefhebber van de natuur.

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Het steengraf van Pieter Gerbrand van Tienhoven. (Foto: Marc Cleutjens).

BEERZE
In Boxtel herinnert behoudens het grafmonument en een straatnaam weinig aan Van Tienhoven. Die straatnaam kennen weinigen trouwens; het betreft een zandweg die dwars door Kampina snijdt, ook wel aangeduid wordt als Haarensedijk en uitkomt op de Melaniedreef.

Het gemeentearchief beschikt slechts over een gedenkboek van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten uit 1953, dat grotendeels handelt over het leven en werk van de in dat jaar overleden grondlegger. Inderdaad, Van Tienhoven stond dankzij zijn innige vriendschap met onderwijzer, amateurbioloog en auteur van de bekende Verkade-albums Jac. P Thijsse mee aan de wieg van het in 1905 opgerichte Natuurmonumenten. Hij trad toe tot het bestuur in 1907 en was penningmeester tot 1927, toen hij het voorzitterschap op zich nam tot 1952, een jaar voor zijn dood.

Uit het gedenk van Natuurmonumenten blijkt dat Van Tienhoven door velen als ‘een groot Nederlander’ werd beschouwd. Bij zijn afscheid als voorzitter van Natuurmonumenten in 1952 noemde toenmalig burgemeester d’Ailly van Amsterdam hem ‘een onverzettelijk man die de autoriteiten vaak had vermoeid door zijn vasthoudendheid en die door zijn standvastigheid wist te bereiken wat hij wilde en nodig vond’.

In de archiefkelders aan de Boxtelse Markt berust slechts één brief die Van Tienhoven in 1921 schreef uit bezorgdheid over het beheer van de Beerze die de voorbije jaren haar meanderende loop weer heeft teruggekregen. Er is in het archief geen informatie beschikbaar over de ter aarde bestelling van Van Tienhovens as, nadat hij op 5 april 1953 was overleden en drie dagen later in Amsterdam werd gecremeerd. Vast staat dat Van Tienhoven voor zijn dood testamentair vast had laten leggen dat zijn as verstrooid moest worden in Kampina, dat van 1906 tot 1921 in zijn bezit was.

Uit stukken van Natuurmonumenten blijkt dat hij de plek zorgvuldig uitkoos. Na de crematie werd de as overgebracht naar de Kampina. En daar verrees een door Van Tienhoven zelf bedacht ‘steengraf’, bestaande uit drie in Ootmarsum gehaalde zwerfkeien. De deksteen komt uit het Drentse Havelte en werd meegenomen op de plek waar ook de befaamde hunebedden liggen. Alle stenen werden op die plek achtergelaten tijdens de derde IJstijd. Van Tienhovens opvolger omschreef het graf in Boxtel als ‘een onvergankelijk monument’.

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Natuurbeschermer Van Tienhoven bepaalde voor zijn dood in 1953 de plek waar zijn as begraven zou moeten worden: op de heide van Kampina, aan de oever van de Zandbergsvennen. (Foto: Marc Cleutjens).

ZWERFKEIEN
Het steengraf, gelegen aan de oevers van de Zandbergsvennen, is sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw een geliefde plek voor wandelaars om even uit te rusten van een wandeling door de bossen en over de uitgestrekte heidevelden van Kampina. Sinds er een houten bankje staat, is het een heerlijke plek om te verblijven en te genieten van de stilte van het natuurreservaat dat ooit kon ontstaan dankzij de inspanningen van Van Tienhoven. Want het is aan de inspanningen van deze natuurbeschermer te danken dat de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten de Kampina als een van de eerste terreinen kon aankopen.

Iedereen in Boxtel kent ‘de steen’, zoals het vroeger in menig gezin werd aangeduid. En in talrijke fotoalbums en op filmbeelden zal te zien zijn hoe kinderen rond de zwerfkeien rennen of er zelfs op klauteren. Het leverde de ouders van de schrijver van dit artikel ooit een reprimande van voorbijgangers op: ,,Dit is een graf hoor! Daar laat je geen kinderen spelen.” Van Tienhoven zou het vast niet erg gevonden hebben; hij zag als geen ander dat natuurbehoud ook inhoudt dat wandelaars optimaal genieten van zoveel moois...

De Sluitsteen – de tweejaarlijkse prijs voor een fraai monument of reeks daarvan in Boxtel – gaat dit jaar naar een klein monument. De plaatselijke monumentencommissie reikt de prijs uit op zaterdag 12 september tijdens Open Monumentendag. In de aanloop naar dit moment belicht Brabants Centrum een aantal onderwerpen die onder de noemer kleine monumenten vallen. De redactie heeft ze op eigen initiatief gekozen; behandeling in deze rubriek staat los van de beoordeling door de jury van de Boxtelse monumentenprijs.

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Pieter Gerbrand van Tienhoven, gefotografeerd bij de onthulling van de Van Tienhovenbank in Oisterwijk in 1935. De foto komt uit een gedenkboek van Natuurmonumenten.




3 september

Print deze pagina

Terug