HERINNERINGEN AAN EEN VERDWENEN BEDRIJFSTAK

Elisabeth Bas toonaangevend in
Boxtelse sigarenindustrie

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Na zijn broers Jacques en Charles verliet Guust als laatste van de drie zonen van oprichter Sjef van Susante de Boxtelse sigarenfabriek in 1974. (Archieffoto Brabants Centrum).

DOOR HENK VAN WEERT

In aanloop naar Open Monumentendag in september belicht Brabants Centrum enkele opvallende en minder opvallende kleine monumenten. Vandaag deel 6: een gevelsteen in het complex Wonen Plus aan Elisabeth Bas en een kunstwerk van Ton Verstraten aan de Van Hornstraat. De steen is afkomstig van de in 1899 opgerichte sigarenfabriek van de familie Van Susante. Het kunstwerk herinnert aan de latere dependance, het zogeheten complex ‘Bas II’.

De sigarenindustrie was een groot deel van de twintigste eeuw een belangrijke bedrijfstak in Boxtel. Namen als Van der Horst (Breukelsestraat), Keukens (Julianastraat), De Lange (Ossenpad, nu Prins Hendrikstraat), Verhoeven (Stationsstraat) en Van de Meerendonk (merk Zwaanca, nabij de Zwaanse Brug), maar ook De Visser, Mandos en Van Gemert staan bekend als sigarenfabrikanten.

De firma Van Susante was zonder meer het omvangrijkste bedrijf en telde kort na de Tweede Wereldoorlog zo’n driehonderd medewerkers. De basis werd echter gelegd in een werkplaatsje aan de Stationsstraat, achter het pand waar jarenlang Foto Kiekshop en nu telefoonzaak BelCompany is gevestigd en waar binnenkort de nieuwe parfumeriezaak O’chelle Henk van der Doelen opent.

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: De uit 1909 daterende sigarenfabriek Elisabeth Bas aan de Pastoor Erasstraat gefotografeerd in 1991, kort voor de sloop. (Archieffoto Brabants Centrum).

Daar startte Sjef van Susante – met geleend geld van zijn moeder – samen met vijf sigarenmakers zijn bedrijf nadat hij ervaring had opgedaan in het vak bij bedrijven in Bergeijk en Oisterwijk. Maar vanwege personeelstekort opende Van Susante al snel filialen in de Kempen, waar de sigarenindustrie in die jaren een enorme omvang kende en waar volop goedkope arbeidskrachten voorhanden waren.

Het is dit jaar precies een eeuw geleden dat Van Susante een nieuwe fabriek opende aan de toenmalige Korte Kerkstraat, nu Pastoor Erasstraat. Het pand ging ruim tachtig jaar later, na verhuizing naar Valkenswaard vanwege fusie met de Willem II-fabrieken, tegen de vlakte om plaats te maken voor woningbouw.

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: In het uit 1992 daterende complex Wonen Plus is de eerste steen terug te vinden van de sigarenfabriek die Sjef van Susante in 1909 op die plek liet bouwen. (Foto: Albert Stolwijk).

PER STUK
Ad Potters (72) was veertien jaar oud toen hij in het kantoor van Van Susante ging vragen of ze werk voor hem hadden. ,,De sigarenmakers zaten er destijds nog aan lange tafels met tien, twaalf man tegenover elkaar. Ze hadden een werkruimte van zo’n 75 centimeter waar plukken tabak samen met het zogenaamde omblad en dekblad tot een ‘bosje’ of een ‘pop’ werden gevormd. Daarna werden ze in houten persvormen geplaatst om een dag later tot echte sigaar te worden gerold.”

Zelf heeft Potters niet meer op deze handmatige manier sigaren gemaakt; kort nadat hij van oudere sigarenmakers het vak had geleerd, dienden de eerste machines zich aan. ,,Alleen het dekblad werd toen nog handmatig aangebracht. We werden per stuk betaald. Een snelle werknemer kwam soms wel tot een productie van vijftienhonderd sigaren per dag. Bij mij schommelde dat meestal tussen de negenhonderd en duizend exemplaren. Ik herinner me dat in mijn eerste loonzakje zeven gulden en een dubbeltje zat; het salaris van vijf dagen van negen uur en een halve zaterdag hard werken. Ik moest het thuis afgeven, dat was in die tijd nu eenmaal zo. Toen ik later een brommer wilde kopen, moest ik dat doen van het geld dat ik met overwerk verdiende...”

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Lambert van den Besselaar aan het werk met tabak. (Archieffoto Brabants Centrum).

De geboren en getogen Boxtelaar heeft goede herinneringen aan het bedrijf waar hij heel zijn arbeidzaam leven werkte. Op de productiezaal was het altijd gezellig, er werden geintjes gemaakt en soms ging een van de medewerkers op de tafel staan om een liedje te zingen. Soms werd er zelfs trompet gespeeld. En na afloop gingen ze dan met de pet rond natuurlijk voor het optreden.” Het kon allemaal in het bedrijf dat inmiddels was overgenomen door meneer Jacques, meneer Guust en meneer Charles, de drie zonen van Sjef van Susante.

De grondlegger zag zijn bedrijf in Boxtel met name in de jaren twintig fors groeien. Zeker nadat het Bossche La Paz was overgenomen en de jaaromzet groeide tot 190.000 gulden. Maar desondanks speelde Van Susante senior met de gedachte zijn bedrijf te verkopen, mede omdat de winst op jaarbasis niet meer dan vierhonderd gulden bedroeg. Het liefst was Sjef van Susante ergens burgemeester geworden; maar dat is er uiteindelijk nooit van gekomen.

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Het complex Bas II aan de Van Hornstraat. De foto is genomen vanuit de uitrit van de toenmalige gemeentewerf, nu de straat Nestelaar. (Archieffoto Brabants Centrum).

OVERNAME
In de jaren zestig kwam de sigarenfabriek Elisabath Bas in Zweedse handen. Plannen voor de bouw van een nieuw fabriekscomplex aan de Esschebaan strandden; wel werd aan de Van Hornstraat de vroegere textielfabriek De Zwaluw overgenomen en verbouwd tot inpakafdeling, distributiecentrum en kantoorcomplex.

De sigarenproductie werd in de jaren tachtig overgeplaatst naar Valkenswaard en later het Belgische Houthalen. De kantoren bleven nog tot 1991 in gebruik, maar werden toen ook gesloten. De gevelsteen in wooncomplex Wonen Plus is, samen met de straatnaam Elisabeth Bas, het enige wat nog herinnert aan de sigarenfabriek die lange tijd het straatbeeld in de wijk Breukelen bepaalde.

In tuin van het appartementencomplex Van Hornstaete werd in 1998 het bronzen plastiek Drie Vrouwen van de plaatselijke kunstenaar Ton Verstraten onthuld. De uitgebeelde personen willen het naadje van de kous weten. De voorste wijst naar de plek waar vroeger de inpak- en distributieafdeling van Elisabeth Bas (het zogeheten Bas II) stond. De twee zegt als het ware ‘Oh ja, stond die daar?’ terwijl de derde vrouw vraag: ‘Waar stond die nou precies?’, zo luidt de omschrijving van het beeld in het drie jaar geleden door de plaatselijke Kunststichting uitgegeven boek ‘Boxtel in beeld’ met fiets- en wandelroutes.

De Sluitsteen – de tweejaarlijkse prijs voor een fraai monument of reeks daarvan in Boxtel – gaat dit jaar naar een klein monument. De plaatselijke monumentencommissie reikt de prijs uit op zaterdag 12 september tijdens Open Monumentendag. In de aanloop naar dit moment belicht Brabants Centrum een aantal onderwerpen die onder de noemer kleine monumenten vallen. De redactie heeft ze op eigen initiatief gekozen; behandeling in deze rubriek staat los van de beoordeling door de jury van de Boxtelse monumentenprijs.

© 2009 - Brabants Centrum

OP DE FOTO: Boxtelse sigarenmakers in 1917 bij Van Susante aan het werk in de sorteerderij (boven) en aan de tafels waar ‘bosjes’ of ‘poppen’ werden vervaardigd. (Foto uit het boek ‘De sigaar uit de Kempen, heden en verleden van een markante bedrijfstak’ van Bas Bierkens, Hapert 1998).




27 augustus

Print deze pagina

Terug