PARTIJ VAN DE ARBEID KENT MOEIZAME START IN BOXTEL

'Boxtel heeft zich tijdens verkiezingen uitstekend gehouden'

De Partij van de Arbeid is de eerste politieke partij die na de bevrijding het levenslicht ziet in Boxtel. Op 15 februari 1946, zes dagen na de oprichting van de landelijke partij, wordt in Boxtel een plaatselijke afdeling opgericht. De PvdA kan in die jaren vanwege de verzuiling in de lokale politiek geen potten breken. Het zou tot 1978 duren voordat de PvdA in Boxtel een wethouder zou leveren.

In 1946 worden in het bevrijde Nederland drie verkiezingen gehouden. Half mei gaat Boxtel naar de stembus voor de Tweede Kamerverkiezingen. Twee weken later worden provinciale staten gekozen, in juli kiezen de inwoners voor het eerst na de bezetting een gemeenteraad. De Katholieke Volkspartij (KVP), voortgekomen uit de Roomsch-Katholieke Staatspartij, wint op alle fronten in het overwegend katholieke Boxtel.

De KVP weet zich gesteund door de bisschoppen, die pastores ook in Boxtel opdragen vanaf de kansel reclame te maken. Maar ook de redactie van Brabants Centrum, het 'katholieke weekblad voor Boxtel en omgeving', laat zich niet onbetuigd in de verkiezingsstrijd. ,,De wenk is gegeven. De Bisschoppen prefereren de Katholieke Volkspartij en dus volgt Katholiek Boxtel en stemt de Katholieke Volkspartij." In hetzelfde artikel klinkt een waarschuwing: ,,Weest U goed bewust dat het anti-clericalisme zijn kop weer opsteekt! Katholieken: Kiest daarom de veiligste weg."

Na de bevrijding van Zuid-Nederland in 1944 is de vooroorlogse hokjesgeest weer snel hersteld. De doorbraak, tijdens de bezetting vooral in het gijzelaarskamp te Sint-Michielsgestel ontworpen door Schermerhorn en Drees die na de bevrijding een kabinet van nationale eenheid vormden, komt niet tot stand. De verzuiling zou tot de emancipatiegolf in het begin van de jaren zestig blijven bestaan. De PvdA behaalde tijdens de Tweede Kamerverkiezingen in 1946 veel zetels, maar de doorbraakpartij - gevormd door SDAP, VDB (progressieve liberalen) en CDU (progressieve christenen) - bleef met 29 zetels in de Tweede Kamer achter bij het resultaat van 1937. De KVP behaalde in 1946 in totaal 32 zetels; Louis Beel wordt premier van een brede basiskabinet waarin naast KVP en PvdA ook VVD en CHU zitting nemen.

SAMENWERKING
De Boxtelse afdeling van de PvdA wordt opgericht tijdens een bijeenkomst waar oud-verzetsman Nico Dekker het voortouw neemt. In veel gemeenten staan oud-verzetslieden aan de wieg van de plaatselijke PvdA-afdelingen. Boxtel is wat dat betreft geen uitzondering. Naast Dekker wordt het eerste bestuur gevormd door W. van Goor, A. Hellemons, W. Voortman, B. Ouwerkerk en G. Vlot. De PvdA werpt zich ook in Boxtel op als doorbraakpartij: ,,Een partijtoestand zoals voor 1940 wordt funest geacht. Samenwerking is noodzakelijk en uit dit gevoel is de nieuwe partij geboren", citeert Brabants Centrum partijbestuurder Van Deelen.

Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van mei 1946 behaalt de PvdA in Boxtel 573 van de 5.841 stemmen, een percentage van 9,8. De KVP scoort, mede dankzij de oproep van de bisschoppen, goed. Met 5.082 van de 5.841 stemmen wordt een uitslag van 87 procent behaald. Brabants Centrum concludeert op 24 mei dat 'Boxtel zich uitstekend heeft gehouden'. Vooral het feit dat de KVP in Boxtel 10 procent meer stemmen behaalt dan het Brabantse gemiddelde is volgens de redactie 'een eervolle vermelding waard'. ,,Als men bedenkt dat de Partij van den Arbeid zowel in Noord-Brabant als in Limburg 12,5 % van de kiezers naar zich trok, dan moet erkend worden dat Boxtel (...) zich prachtig gehouden heeft. Laat Boxtel zich minstens even goed houden bij de komende Statenverkiezing op Woensdag 29 mei." Dat gebeurde. De PvdA behaalde slechts 6,1 procent van de stemmen, de KVP zegevierde met 87,6 procent.

Op 26 juli kiest Boxtel zijn eerste naoorlogse gemeenteraad. Totdat deze raad op 3 september wordt geïnstalleerd, wordt Boxtel bestuurd door een tijdelijke gemeenteraad, die sinds augustus 1945 werkzaam is. Uit deze 'noodraad' werden Janus Valks en Willem van de Laar gekozen als wethouder, ze zouden beiden ook na de verkiezingen van 1946 vele jaren wethouder blijven. Van de Laar bleef zitten tot 1958, Valks was politiek actief tot 1970. Aan de eerste gemeenteraadsverkiezingen doen vier lijsten mee. Drie daarvan hadden een KVP-signatuur, hoewel vooral de Lijst Valks in verband werd gebracht met de volkspartij. De Lijst Voorhoeve was gelieerd aan de PvdA. De Lijst Valks behaalde tijdens de verkiezingen tien van de vijftien raadszetels. De Lijst Van der Krabben pakte drie zetels, de Lijst De Visser was goed voor één zetel.

En de Lijst Voorhoeve? Die was met 365 stemmen (7,8 procent) goed voor een schamele restzetel. Op de lijst staan naast Voorhoeve ook G. van der Meijden, K. Dekker, J. Voortman, A. van den Berg en A. Dekkers. ,,De PvdA leidde decennialang een sluimerend bestaan", blikt politicus Sjef Dankers terug. Dankers, die in 1970 voor het eerst namens de PvdA in de gemeenteraad zitting nam, zegt dat zijn partij begin jaren zeventig onder voorzitterschap van Frits Castricum nieuw leven werd ingeblazen.

VERWACHTINGEN
Brabants Centrum heeft in 1946, zo blijkt uit een redactioneel commentaar, hoge verwachtingen van de nieuwe gemeenteraad. ,,Het ligt niet in de bedoeling een reeks opdrachten voor de Gemeenteraad klaar te maken. Maar het lijkt ons niet overbodig enige wensen kenbaar te maken van een groot deel van de gemeentebevolking. (...) Wat we willen doen is de wens uitspreken, dat we daden te zien krijgen die getuigen van plichtsbetrachting en van gezond verstand. Deze gemeenteraad krijgt een grote taak."

De PvdA opereert in die jaren in de marge. PvdA-politicus Dankers wijst erop dat de katholieke zuil weinig op had met de sociaal-democraten. ,,In het mandement van 1954 werd katholieke gelovigen nog streng verboden lid te zijn van de VARA en vakbond NVV. Het lidmaatschap van de PvdA werd sterk afgeraden. Zelf herinner ik me dat mijn vroegere buurman in de Breukelsestraat vraagtekens zette bij mijn politieke voorkeur. 'Sjef, ge bent een beste jongen, maar ik begrijp niet dat een katholieke jongen van Luissel bij die rooien zit'."

Wat er verder gebeurde in 1946

  • Brabants Centrum maakt op 4 januari melding van de installatie in Boxtel van de nieuwe burgemeester Martien van Helvoort. Van Helvoort is de verrassende opvolger van de geliefde waarnemend burgemeester W.C.A. Francissen.

  • Orthopedagogisch instituut De La Salle viert in de zomer het 25-jarig bestaan. ,,Er is flink gefeest. De jongens hebben onvergetelijke dagen gehad; alles was vervuld van eer en dank", schrijft Brabants Centrum.

  • In de maand augustus wordt duidelijk dat Boxtel een ambachtsschool krijgt. Pastoor Jos van Besouw stelt als tijdelijk onderkomen voor de onderwijsinstelling het Sint-Paulus Jeugdhuis ter beschikking.

  • Het Boxtels Missie Comité hervat in maart 1946 na vijf jaar van 'gedwongen inactiviteit' haar werkzaamheden. Het comité vertrouwt op de ruime geldelijke steun van de Boxtelse ingezetenen.

  • De viering van de eerste verjaardag van de bevrijding van Nederland op 5 mei bestaat in Boxtel onder meer uit een plechtige herdenking van de oorlogsslachtoffers en muziekconcerten op de Markt.




30 december 2004

Print deze pagina

Terug