BOXTEL ONTWERPT REGELING VOOR MEDEZEGGENSCHAP INWONERS

’Gemonde is ook altijd maar een uithoek gebleven’

© Brabants Centrum

OP DE FOTO: Gemonde in de jaren veertig. Tegenover de huidige sportzaal De Viersprong aan de Sint-Lambertusweg lag een smederij. Links naast het paard staat smid Antoon de Lange. (Foto: Collectie heemkundegroep Den Hogert, Gemonde).

De gemeentebesturen van Boxtel, Sint-Michielsgestel, Schijndel en Sint-Oedenrode kregen in maart 1949 een curieus voorstel voorgeschoteld. Op initiatief van het gemeentebestuur van Boxtel was een regeling ontworpen die de inwoners van Gemonde meer zeggenschap moest geven. Doel was de gemeenschap van het kerkdorp meer leven in te blazen. Maar Boxtel wilde vooral voorkomen dat het bestuur over Gemonde aan één van de vier gemeenten toebedeeld zou worden.

,,Het annexatievraagstuk moet uitgeschakeld worden”, stelde burgemeester Martien van Helvoort van Boxtel tijdens een toelichting op de regeling die hij had ontworpen en die moest leiden tot een ’levende Gemondse gemeenschap’. Op 4 maart 1949 kwam de Boxtelse gemeenteraad bijeen om te debatteren over de toekomst van Gemonde. Van Helvoort stak niet onder stoelen of banken dat hij wilde voorkomen dat Boxtel het bestuur over Gemonde zou verliezen.

De inwoners van Gemonde hebben altijd geknokt voor zelfstandigheid. Al in 1803 werd een verzoek richting het Departementaal Bestuur van Noord-Brabant gestuurd met daarin de vraag om zelfstandig bestuur. Door het ontbreken van een eigen politiemacht was het dorp in de ogen van de inwoners te veel blootgesteld aan ’bedelaars en ander slegt volk’. In 1826 sneuvelt een tweede verzoek. Boxtel en Sint-Oedenrode zijn onder strikte voorwaarden bereid om Gemonde los te laten, Schijndel en Sint-Michielsgestel geven aan de belastinginkomsten vanuit Gemonde niet te kunnen missen.

Tien jaar voordat burgemeester Van Helvoort van Boxtel zijn regeling presenteerde bemoeide de provincie Noord-Brabant zich nadrukkelijk met de bestuurlijke situatie van Gemonde. De provincie wilde af van de vierdeling en stelde voor Gemonde onder te brengen bij Boxtel. De inwoners van Gemonde zouden Boxtel als hoofdplaats beschouwen en bovendien was Boxtel de grootste gemeente. Tot 1934 volgde een periode van politiek touwtrekken waarin vooral het provinciebestuur een zwalkende indruk wekte. Uiteindelijk veranderde er niets; de minister van Binnenlandse Zaken hield na een werkbezoek aan Gemonde vast aan de vierdeling.

’GROOT GEVAAR’

De regeling van 1949 moest ’op doeltreffende en organisatorisch verantwoorde wijze’ de belangen van het kerkdorp Gemonde behartigen. Gemonde telde op dat moment 1.607 inwoners, waarvan er 714 op Boxtels grondgebied woonden. Op het grondgebied van Sint-Michielsgestel woonden 420 mensen, in de Schijndelse en Rooise delen respectievelijk 258 en 215.

© Brabants Centrum

OP DE FOTO: Ter herinnering aan de bestuurlijke vierdeling van Gemonde werd kort na de gemeentelijke herindeling in 1996 het kunstwerk Vierklank onthuld.

Een nieuwe regeling moest ervoor zorgen dat er voldoende aandacht was voor de belangen van de inwoners van het kerkdorp. ,,Indien de belangen moeten worden behartigd door de organen der vier betrokken gemeenten afzonderlijk, is er een groot gevaar dat zulk een bestuur geen vaste lijn kent”, waarschuwde Brabants Centrum op 11 maart 1949.

Uit de berichtgeving wordt duidelijk dat het bestuurlijk niet goed gesteld is met Gemonde: ,,Tot heden is Gemonde dan ook altijd maar een uithoek gebleven. Daarom dient er een toestand te worden geschapen waarbij de bewoners van Gemonde zelf (...) bij het bestuur van hun kerkdorp worden ingeschakeld.” In 1939 was al een gemeenschappelijke regeling in het leven geroepen - deze zou blijven bestaan tot de herindeling van 1996 - maar het was vooral Boxtel dat verregaande stappen wilde zetten. De gemeente kwam dan ook met een regeling die aan de andere gemeenten werd voorgelegd.

Boxtel wilde komen tot de instelling van een commissie waarin zitting werd genomen door de burgemeesters van Boxtel, Sint-Michielsgestel, Sint-Oedenrode en Schijndel. Gemonde zou vertegenwoordigd worden door vier inwoners, die elk benoemd zouden worden door een van de vier gemeenteraden die de scepter over Gemonde zwaaiden. Het maakte niet uit in welk deel van Gemonde deze vier commissieleden woonden. De regeling stond niet in de weg dat inwoners van Gemonde gekozen zouden kunnen worden voor een gemeenteraad.

STIEFMOEDERLIJK

De Boxtelse gemeenteraad reageerde positief op het voorstel, zeker toen burgemeester Van Helvoort aangaf dat hij hiermee het ’annexatievraagstuk’ definitief van tafel wilde vegen. Op vragen van raadslid Pietermans erkende Van Helvoort dat de provincie in de regeling mogelijk aanleiding zou kunnen vinden om Gemonde alsnog onder te brengen bij een van de vier gemeenten. Echt bevreesd was hij echter niet voor een nieuw herindelingsvraagstuk omdat eerdere plannen (periode 1931-1934 – red.) mislukten.

De Boxtelse raadsleden zetten vraagtekens bij de financiële gevolgen van de regeling. Want Boxtel droeg zorg voor het grootste deel van Gemonde. Raadslid De Visser sprak de angst uit dat Boxtel meer zou moeten betalen voor het in stand houden van de regeling dan de drie andere gemeenten. Burgemeester Van Helvoort gaf toe dat Boxtel voor de meeste kosten zou moeten opdraaien. ,,Het belang van de gemeenschap Gemonde moet echter primair zijn”, stelde hij. ,,Aan enkele kleine afwijkingen zal men royaal voorbij moeten gaan daar Gemonde altijd wat stiefmoederlijk bedeeld is geworden.”

Gemonde zou onder het bestuur van vier gemeenten blijven tot de gemeentelijke herindeling van 1 januari 1996. Het kerkdorp werd toen in zijn geheel bij de gemeente Sint-Michielsgestel gevoegd. Daarmee kwam na 676 jaar een einde aan een opzienbarende bestuurlijke structuur die was ontstaan omstreeks 1320, toen hertog Jan I van Brabant een deel van Gemonde afstond aan Willem II, heer van Boxtel. Hij kwam in conflict met andere heren, die ook aanspraak maakten op delen van Gemonde. De hertog greep in en wees de heren van Boxtel, Schijndel en Sint-Michielsgestel en de graaf van Sint-Oedenrode elk een deel van Gemonde toe.

    Wat er verder gebeurde in 1949:

  • Pastoor Kluijtmans viert in mei in zijn Liempdse parochie het gouden priesterjubileum. De feestgave bestaat uit een drietal luidklokken en ’een uitgebreid stel kerklinnen in Richelieu-werk’.

  • Op de dag van de Heilig Bloedviering wordt bij kasteel Stapelen het Heilig Bloedspel opgevoerd. Het door rector Harrie Beex geschreven spel trekt bij de première 1.200 bezoekers.

  • De Boxtelse zendamateur Graste slaagt er als eerste in televisiebeelden te ontvangen. Graste ontving de beelden van de BBC via een ontvanger die op 65 meter hoogte op de Petrustoren is geplaatst.

  • Pastoor Jos van Besouw verricht in augustus de inzegening van het Sint-Paulus Sportpark Het sportpark wordt de thuisbasis van RKSV Boxtel. Oud-international Sjef van Run woont de opening bij.

  • Jo van der Velden schenkt op 9 september het leven aan een drieling. De broers Adri, Peter en Berti maken het goed. De gemeenschap jubelt, de middenstand overlaadt het gezin met geschenken.




19 augustus 2004

Print deze pagina

Terug