'Mensen moeten zelf betekenis geven aan bijbelteksten'
Predikant Wim Reedijk (45) van de protestantse gemeente in Boxtel promoveert vandaag, donderdag 18 september aan de Vrije Universiteit in Amsterdam met zijn proefschrift 'Zuiver Lezen, de lectio divina van Johannes Cassianus en de bijbelse hermeneutiek'. Reedijk heeft de afgelopen zeven jaar in zijn vrije tijd gewerkt aan het ongeveer driehonderd pagina’s tellende academische onderzoek, waarbij hij de zuivere bijbelleeskunst van de zogeheten woestijnvaders in de vroegchristelijke geschiedenis centraal stelt.
Reedijk studeerde in 1985 af als theoloog, maar is jaren later nog steeds bereid om diepgaand in zichzelf te investeren en zich verder te ontwikkelen in zijn eigen vakgebied. ,,Een proefschrift schrijven is niet verplicht, er zijn maar weinig studenten die het doen. Ik zie mijn promotie ook niet zozeer als een prestatie of iets om trots op te zijn. Ik hou er gewoon van om te studeren”, zegt Reedijk in de studiekamer van zijn woning aan de Esdoorngaard in Boxtel. ,,Voor mijn naam staat straks niet meer drs. maar dr. Het voordeel is dat wanneer je iets wilt schrijven voor bijvoorbeeld wetenschappelijke bladen je eerder door redacties gevraagd wordt als doctor voor je naam staat.”
Het feit dat vrienden van Reedijk, die inmiddels zeven jaar aan de protestantse gemeente in Boxtel verbonden is, al eerder promoveerden vormde een stimulans voor de dominee. ,,Het was voor mij een uitdaging om een boek te schrijven over mijn eigen vak en dan met name een proefschrift over een onderwerp dat dicht bij me staat. Het proefschrift moest met mijn werk te maken hebben. Regelmatig ga ik de dienst voor en leg ik bijbelteksten uit, maar door dit onderzoek ben ik raakvlakken gaan zoeken met mijn werk", aldus Reedijk.
,,Ik ben me vragen gaan stellen als 'wat betekent de bijbeltekst voor mijzelf, wat wordt er nou echt mee bedoeld en hoe bereid ik een bijbeltekst voor?' In mijn opleiding heb ik geleerd hoe ik een bijbeltekst moet lezen, maar dat is een heel wetenschappelijke benadering, waarbij het belangrijk is om afstand te houden. Ik ben op zoek gegaan naar een andere, meer persoonlijkere benadering.”
ONTMOETING
De belangrijkste bron die Reedijk gebruikte voor zijn diepgaande onderzoek was een ontmoeting tussen Cassianus, die in dezelfde tijd leefde als de kerkvader Augustinus, en de woestijnvader Nesteros eind vierde, begin vijfde eeuw. Cassianus deelde als jonge monnik vele jaren het leven van 'kluizenaars' als Nesteros. Dit waren mensen die zich in de woestijn afzonderden en een aan God gewijd leven gingen leiden, waarbij het 'zuiver lezen' van de bijbel het hogere doel was.Reedijk: ,,Deze kluizenaars leefden heel vroom en waren vaak niet eens geletterd. De meeste monniken beschikten niet eens over een exemplaar van de bijbel. Ze kenden de bijbel omdat die aan hen was voorgelezen. Ze beschikten over een zeer goed ontwikkeld geheugen. Dat moest ook wel omdat ze vaak niet konden lezen en schrijven.” Als jonge monnik trok Cassianus met een vriend naar Egypte om in de woestijn met kluizenaars te spreken, waaronder de abt Nesteros die hem inwijdde in de kunst van het zuiver lezen van de bijbel.
,,Cassianus heeft pas twintig jaar later een verslag geschreven over zijn ontmoeting met Nesteros. Hierbij was Nestores de leraar en Cassianus de leerling. Het verslag is dan ook een weergave van een leergesprek”, aldus Reedijk. ,,Nesteros leert Cassianus tijdens het gesprek dat je de bijbel pas goed kunt lezen als je zuiver en rein bent van gedachten. 'Alleen wie zuiver leven, kunnen zuiver lezen', stelt hij. Dat betekent dat je de eigen angsten en frustraties zoveel mogelijk moet uitschakelen om de bijbelteksten zo goed mogelijk in je op te nemen."
Hij vervolgt: ,,Het zuivere lezen staat of valt met de persoon van de lezer. De woestijnvaders stelden dat onzuivere zielen geen kennis konden verwerven. Zijzelf leerden de bijbelteksten uit hun hoofd en bleven die teksten in hun hoofd repeteren. Op die manier wilden ze er achter komen wat de tekst nou werkelijk inhield, wat de diepere lagen waren. Hun filosofie was: als we de tekst vaak genoeg herhalen, ontdekken we de betekenis. ”
HERKAUWEN
De praktijk van de 'lectio divina' (het zuivere lezen) is volgens Reedijk simpel gesteld te vergelijken met het herkauwen van een koe. ,,Dat betekent dat je alsmaar moet kauwen op de letters, waarna je ze inslikt en na een tijdje weer terug laat keren om erachter te komen of de al geproefde woorden nog verborgen voedingstoffen bevatten. De betekenis van een tekst kan voor iedereen anders zijn. Het gaat erom hoe een persoon zelf de tekst interpreteert. Nesteros zegt ook dat hij niet kan vertellen wat de betekenis is van de tekst, maar dat je die betekenis alleen zelf kunt ontdekken.”De eerste honderd pagina’s van het proefschrift bevatten een vertaling uit het Latijn van het verslag van Cassianius over zijn ontmoeting met de door hem bewonderde Nesteros. De vertaling die Reedijk vervaardigde, voorziet hij na elk hoofdstuk van commentaar. De commentaren werkt hij verderop in het boek uit, in het gedeelte waar hij zijn visie geeft op het verslag van Cassianus. Reedijk stelt dat zijn verslag voldoet aan de wetenschappelijke uitgangspunten van openbaarheid en objectieve toetsing.
,,De gevonden betekenissen zijn openbaar en kunnen worden getoetst door een leraar. Je kunt je afvragen of alleen de objectieve benadering van een tekst de goede methode is. Het tot zijn recht laten komen en laten spreken van een tekst is ook een wetenschappelijk methode”, aldus Reedijk.
,,Het thema van mijn onderzoek is eigenlijk dat het belangrijk is dat mensen zich openstellen voor de bijbelteksten en de confrontatie met zichzelf zo open en zuiver mogelijk aangaan. Door mijn onderzoek ben ik bijbelteksten anders gaan benaderen. Ik vraag me steeds af wat de teksten mij persoonlijk doen; wat schuilt erachter, wat is de ware betekenis. Twee jaar geleden heb ik de gemeenteleden voor het eerst verteld over mijn onderzoek en over de omgang met bijbelteksten. Ik probeer tijdens de dienst nu veel minder uit te leggen en de mensen zelf de kans te geven om de teksten op hun manier te interpreteren.”
18 september 2003