BOXTELAAR BESCHRIJFT ONTSTAAN ’HOHE MESSE’

Bach blijft Kees van Houten inspireren

Kees van Houten heeft een nieuw boek geschreven over de Duitse componist Johann Sebastian Bach (1685-1750). De Boxtelse organist houdt zaterdag 5 oktober in de Eindhovense stadskerk Sint-Cathrien het vijfde deel in de serie Van Taal tot Klank ten doop. Van Houten (62) wijdt liefst 427 pagina’s aan de ontstaansgeschiedenis van Bachs meesterwerk - de Hohe Messe - en komt tot enkele verrassende conclusies.

Juist op de dag dat hij 45 jaar werkzaam is als vaste organist van de Sint-Lambertuskerk in zijn geboorteplaats Helmond – 27 augustus - vertelt Van Houten over de totstandkoming van zijn boek en de jarenlange studie die aan de publicatie voorafging. Dat Van Houten zich opnieuw op Bach heeft gestort mag geen verrassing genoemd worden. Al in 1985 publiceerde hij het bekende maar ook niet onomstreden boek ’Bach en het getal’, waarin hij uitleg geeft over de getallensymboliek in de muziek van de Duitse componist.

Meer werken over Bach zouden volgen. In de serie Van Taal tot Klank schreef Van Houten een drietal muziek-psychologische beschouwingen over koraalbewerkingen voor orgel. In het vierde deel (1998) schreef hij 'Ich kenne des Menschen nicht’, een boek over de kruisvorm in de Matthäus Passion. Het boek is inmiddels aan de derde druk toe en is ruim drieduizend keer over de toonbank gegaan.

Het boek over de Hohe Messe dat op 5 oktober wordt gepresenteerd geeft Van Houten uit in eigen beheer. Wanneer het boek is gedrukt door de Boxtelse drukkerij Bordat, kan Van Houten een project dat jarenlang duurde afsluiten. ,,Vele jaren heb ik informatie verzameld, boeken gelezen en nagedacht over de Hohe Messe”, vertelt Van Houten. ,,Vorig jaar ben ik op mijn verjaardag begonnen met schrijven. Elke dag opnieuw werkte ik vijf tot zes uur aan het boek, totdat ik klaar was. Om even te ontsnappen wandelde ik naar een terrasje of een kroegje in het centrum om koffie te drinken en na te denken.”

ARGUMENTEN
Jarenlang heeft Van Houten rondgelopen met het idee om een boek te wijden aan de Hohe Messe. De reden was dat hij zich niet kon vinden in bestaande theorieën van musicologen, die trachtten een van Bachs grootste meesterwerken te doorgronden. ,,Telkens weer als ik erover las dacht ik: ’Dat klopt niet’. Maar voordat je bestaande theorieën kunt aanvechten, moet je argumenten hebben. Daaraan gaat een grondige studie vooraf”, vertelt Van Houten.

De organist ziet de Hohe Messe als een van de grootste en meest universele kunstwerken uit de muziekgeschiedenis. Het is een werk waarin Bach zowel op artistiek als technisch gebied uitblinkt. Een van de centrale vragen in Van Houtens studie is waarom de lutherse Bach een katholieke mis heeft geschreven. Van Houten stelt dat Bach, die werkzaam was in de Thomaskerk van Leipzig, beïnvloed raakte door het katholieke hof in de stad Dresden en zich daarom stortte op een katholieke mis.

Bach zou deze Hohe Messe trouwens pas aan het eind van zijn leven voltooien. ,,Bach zelf heeft het werk nooit uitgevoerd, laat staan gehoord”, vertelt Van Houten. De organist legt uit dat de basis voor de Hohe Messe al in 1724 werd gelegd. Wanneer Bach benoemd zou zijn aan het hof van Dresden zou hij de compositie in de ogen van Van Houten ’binnen de kortste keren’ voltooid hebben. Omdat de aanstelling niet doorging legde Bach het werk aan de kant om er pas in de jaren 1747-1749 op terug te komen. Van Houten: ,,In die jaren leefde Bach een volledig teruggetrokken bestaan in Leipzig en pakte hij de onvoltooide partituur van de Hohe Messe weer op.”

’WERELDPRIMEUR’
Van Houtens boek valt uiteen in twee delen. In het eerste deel schetst hij hoe de Hohe Messe is ontstaan. ,,Het is een echt leesboek waarin ik met tal van nieuwe gezichtspunten kom, die lijnrecht tegenover bestaande theorieën staan”, vertelt de organist. Het tweede deel omvat een zeer gedetailleerde bespreking van alle 28 onderdelen van de Hohe Messe. Van Houten heeft de teksten geanalyseerd en heeft getracht de muziek te duiden. ,,Ik ben op zoek gegaan naar de diepere lagen in het stuk. Uit de muziek zelf ben ik tot bepaalde conclusies gekomen, die mij duidelijk maken wat Bach met de Hohe Messe heeft bedoeld.”

Tijdens de presentatie van het boek over de Hohe Messe zal Van Houten uitvoerig ingaan op zijn bevindingen. Die presentatie wordt zaterdag 5 oktober om 11.00 uur gehouden in de stadskerk Sint-Cathrien te Eindhoven. Aan de presentatie wordt medewerking verleend door het Eindhovens Vocaal Ensemble en het Brabantsch Muzyk Collegie onder leiding van Ruud Huijbregts. De toegang tot de presentatie is gratis.

Opmerkelijk is de ’wereldprimeur’ die Van Houten in petto heeft tijdens de boekpresentatie. Van Houten zal aantonen dat Bach van één onderdeel van de Hohe Messe – het Osanna - ook een wereldlijke versie heeft gemaakt. Op de muziek van het religieuze werk is een tekst gemaakt die bedoeld was om een wereldlijk vorst – ’Es lebe der König – toe te juichen. ,,Samen met Ruud Huijbregts heb ik de woorden bij de muziek gevoegd. Beide versies zullen op 5 oktober na elkaar gespeeld worden.”

INTEGRAAL
Aansluitend aan de boekpresentatie wordt om 15.00 uur in dezelfde kerk de Hohe Messe integraal uitgevoerd. Dat zal gebeuren door bovengenoemd gezelschap en enkele solisten. Van Houten is opgelucht dat het werk erop zit en dat hij zich na jarenlange arbeid in relatieve eenzaamheid kan gaan storten op de presentatie en verkoop van het boek. Daarnaast blijft hij actief als organist van de Sint-Lambertuskerk.

Aan de muur van zijn Boxtelse woning hangt een levensgroot portret van Bach. ,,Het is een poster, die is gemaakt van het originele schilderij dat ik gezien heb ik het stadhuis van Leipzig. Dit exemplaar is minder verkleurd en dus veel mooier”, lacht hij. ,,Ik hoop dat Bach me kan blijven inspireren. Daar ben ik trouwens wel van overtuigd. Ja, ik geloof zeker dat dat zal blijven gebeuren.”




29 augustus 2002

Terug